Ineke Pach werd in 1942 geboren in Amsterdam, midden in de Tweede Wereldoorlog.
Haar vader, Samuel Pach, was journalist bij de krant Het Volk. Haar moeder, Rachel Pach-Hijman, werkte op de boekhoudafdeling van het grote warenhuis De Bijenkorf. Het was een gewoon gezin dat probeerde te overleven in een tijd waarin het gevaar steeds groter werd.

In 1942, nog voordat Ineke werd geboren, ontvingen haar ouders de gevreesde oproep: ze moesten zich melden bij de Hollandsche Schouwburg. Rachel was op dat moment zwanger van Ineke. De Hollandsche Schouwburg, ooit een theater waar mensen kwamen voor ontspanning, was veranderd in een verzamelplaats waar Joden werden geregistreerd. Van hieruit werden zij naar kamp Westerbork of kamp Vught gedeporteerd, plaatsen waar ze wachtten op hun verdere transport. Vanuit Westerbork vertrokken treinen naar de concentratie- en vernietigingskampen in Polen en Duitsland. Ook Ineke’s grootvader was al gedeeltelijk aan dit lot ten prooi gevallen: in 1941 was hij tewerkgesteld in Gijsselte, een werkkamp in de buurt van Westerbork.

De crèche: een weg naar de vrijheid
Na Inekes geboorte meldden haar ouders zich, zoals bevolen, bij de Schouwburg. Daar begon het wachten. Mensen zaten er dagenlang opgesloten, soms weken, zonder te weten wat hun te wachten stond. Overdag werden de kinderen naar de crèche aan de overkant van de straat gebracht. Ook de kleine Ineke werd daar iedere dag naartoe gebracht.

Wat de nazi’s niet wisten, was dat veel medewerkers van de crèche actief waren in het verzet. Onder hun ogen organiseerden deze moedige mensen een reddingsoperatie. Ze hielpen Joodse kinderen ontsnappen via de achtertuin van de naastgelegen Hervormde Kweekschool.

Nog opmerkelijker was de hulp van een Duitse soldaat, Suskind genaamd. Het was zijn taak nauwkeurig te tellen hoeveel kinderen ’s ochtends naar de crèche gingen en hoeveel er ’s avonds terugkeerden naar de Schouwburg. Deze soldaat wist dat er kinderen ontsnapten. Hij zag het gebeuren. Maar in plaats van alarm te slaan, telde hij opzettelijk verkeerd. Dankzij zijn stilzwijgende medewerking werden levens gered.

Binnen de verzetsgroep van de Hervormde Kweekschool speelde Zoë Krul een centrale rol. Zij beschikte over een uitgebreid netwerk van contacten in Amsterdam en omgeving. Met vastberadenheid en moed probeerde ze zo veel mogelijk mensen, en vooral kinderen, te redden van deportatie en de dood.

De vlucht met de kippenboer – de familie Smit
Zoë had twee zussen, Teunie en Reina. Reina was getrouwd met Klaas Smit, een kippenboer uit Ouderkerk aan de Amstel. Op een dag kwam Klaas naar de Kweekschool. Hij had een plan. Hij legde de kleine Ineke voorzichtig in een rieten mand die hij normaal gebruikte voor zijn handel in kippen. Vervolgens smokkelde hij haar weg in een grote rieten mand die hij voorop zijn fiets had vastgemaakt.

Met zijn kostbare lading fietste hij van Amsterdam naar zijn huis in Ouderkerk aan de Amstel. Op ieder moment kon hij worden aangehouden en gecontroleerd. Alles kon misgaan. Maar hij bereikte veilig zijn bestemming. In zijn huis kreeg Ineke een schuilplaats in een bedstee, een ingebouwde slaapruimte die kenmerkend is voor oudere huizen. Voor extra veiligheid werd de kast met de naaimachine ervoor geschoven, zodat niemand zou vermoeden dat daar een kind verborgen zat. De pleegouders vertelden dat Ineke uit Rotterdam kwam en vanwege de bombardementen de stad had moeten ontvluchten.

Bij de familie Immerzeel
Toen Reina ziek werd, kon ze niet langer voor Ineke zorgen. Er moest snel een nieuwe, veilige onderduikplek worden gevonden. In 1943 kwam Ineke terecht bij Zoës andere zus, Teunie, en haar man Leendert Immerzeel in Andijk, een dorp in Noord-Holland.

Het gezin Immerzeel was al bijzonder samengesteld. Er was namelijk al iemand ondergedoken: Zinnia Bleekrode, een vijftienjarig Joods meisje dat eveneens voor haar leven vluchtte. Wanneer er berichten kwamen over controles of razzia’s in de omgeving, nam Zinnia Ineke mee het huis uit. Ze deden alsof ze op bezoek gingen bij grootouders, een onschuldig uitstapje dat geen argwaan zou wekken.

Bovendien hadden Teunie en Leendert kort daarvoor hun derde kind gekregen, een dochter die Marijke heette. Marijke en Ineke waren vrijwel even oud. De twee baby’s lagen samen in één wieg, twee kleine levens die elkaar warmte boden. Voor buitenstaanders leken ze gewoon zusjes.

Maar de oorlog kwam steeds dichterbij. Na een Duitse razzia in de buurt was het niet langer veilig voor Ineke om bij de familie Immerzeel te blijven.

De familie Kerkenaar en het blonde haar
Ineke werd overgebracht naar een nieuw gezin: Aag en Henk Kerkenaar, die eveneens in de regio woonden. Zij hadden twee zonen, Ton en Koos, allebei blonde jongens met het typische Nederlandse uiterlijk dat de bezetters graag zagen.

Ineke had echter een probleem: ze had zwart haar. Dat donkere haar kon haar verraden en vragen oproepen. Waarom had dit meisje zulk donker haar, terwijl de rest van het gezin blond was?

Aag bedacht een oplossing. Ze begon Inekes haar te wassen met groene zeep, een ruwe huishoudzeep. Vervolgens zette ze Ineke in haar kinderstoel buiten in de tuin, in de volle zon. Het idee was eenvoudig: misschien zou het zonlicht, in combinatie met de zeep, haar haar lichter maken. Het was een wanhopige poging om het kleine meisje beter bij het gezin te laten passen en haar zo te beschermen.

Voor Ton en Koos was Ineke hun kleine zusje. Ze begrepen niet dat ze geen biologisch familielid was. Ze speelden samen en groeiden samen op. Ineke hoorde bij hen.

Na de oorlog: een pijnlijk afscheid
In het voorjaar van 1947, twee jaar na de bevrijding, moest Ineke de familie Kerkenaar verlaten. Ze keerde terug naar haar familie, naar haar oom Louis Hijman, een broer van haar moeder Rachel.

Voor Ton en Koos was dit volkomen onbegrijpelijk. Waarom moest hun zusje weg? Ze zagen haar niet als een ondergedoken kind dat tijdelijk bij hen had gewoond. Voor hen was ze gewoon hun zusje, hun speelkameraadje en een volwaardig lid van hun gezin. Het verlies was verschrikkelijk.

Ook voor Ineke was het afscheid bijzonder moeilijk. De familie Kerkenaar was het enige gezin dat ze zich kon herinneren. Ton en Koos waren haar broers. Dit was haar thuis. Afscheid nemen en de enige wereld die ze kende loslaten, betekende een tweede trauma.

Opmerkelijk genoeg had Ineke tijdens de oorlog zelf weinig angst ervaren. Pas na de bevrijding kwamen de psychische gevolgen naar boven. Ze kreeg last van nachtmerries en trauma’s en ontwikkelde angst voor kleine, afgesloten ruimtes. Hoewel ze contact bleef houden met haar pleegfamilie, verbrak ze het contact met haar oom.

De waarheid over haar ouders
Pas na de oorlog hoorde Ineke precies wat er met haar ouders was gebeurd. Samuel en Rachel Pach werden in februari 1943 via kamp Westerbork naar Sobibor gedeporteerd, een vernietigingskamp in het oosten van Polen. Daar werden ze vermoord, samen met honderdduizenden andere Joodse slachtoffers.

Identiteit en trauma na de oorlog
Reflectie op het beleid ten aanzien van Joodse oorlogswezen
Ineke deelt haar persoonlijke visie op het beleid dat na de Tweede Wereldoorlog werd toegepast op Joodse oorlogswezen. Achteraf bezien was het volgens haar een verkeerde beslissing om deze kinderen terug te plaatsen bij Joodse families die zelf zwaar getraumatiseerd waren door de oorlog. Volgens haar konden deze families, gezien hun eigen ondraaglijke trauma’s, niet goed voor de weeskinderen zorgen. Dit pijnlijke dilemma wordt uitvoerig beschreven door Selma Leydesdorff in haar boek Om het Joodse kind.

Het verlies van een vertrouwde omgeving en identiteit
In 1948 werd Ineke weggehaald uit haar vertrouwde omgeving. Tijdens haar onderduikperiode en de jaren daarna kreeg ze drie verschillende achternamen, die elk een deel van haar ontwrichte identiteit weerspiegelden. Eerst droeg ze de naam De Jong, de naam die ze tijdens haar onderduik gebruikte en die symbool stond voor het kind dat zich moest verbergen. Vervolgens kreeg ze de naam Hijman, de naam van haar biologische familie, mensen die ze nauwelijks kende. Toen ze naar de middelbare school ging, werd haar terloops verteld dat haar echte naam eigenlijk Pach was.

De zoektocht naar zichzelf en de gevolgen voor haar leven
Drie namen betekenen drie identiteiten. Deze ingrijpende ervaringen roepen de vraag op wie ze werkelijk is. Ineke concludeert dat deze gebeurtenissen haar hebben gevormd tot de persoon die ze vandaag is, zowel in positieve als in negatieve zin. Haar verhaal laat op indringende wijze zien hoe diepgaand de gevolgen van oorlog en ondoordacht beleid kunnen zijn voor iemands persoonlijke ontwikkeling en gevoel van eigenwaarde.

Ineke overleefde dankzij de moed van gewone mensen: verzetsstrijders, kippenboeren, onderwijzers, boeren en een Duitse soldaat die weigerde mee te werken aan de vernietigingsmachine. Zij droegen haar, verborgen haar en beschermden haar. Ze gaven haar een toekomst die haar ouders werd ontnomen.